Prehabilitacja przy raku piersi: jak przygotować się do leczenia

Prehabilitacja (przygotowanie do leczenia, prowadzone zanim ono się zacznie) to kompleksowe postępowanie, którego celem jest poprawa Twojego stanu zdrowia i samopoczucia przed leczeniem, zmniejszenie czynników ryzyka powikłań oraz zwiększenie rezerwy fizjologicznej organizmu.

Najnowsze polskie rekomendacje dietetyki onkologicznej odnoszą prehabilitację nie tylko do przygotowania przed operacją, ale także przed leczeniem systemowym i radioterapią. To ważne, bo w nowoczesnym leczeniu raka piersi bardzo często najpierw jest chemioterapia, a operacja dopiero po niej. Jeśli zaczynasz od chemii, ten materiał jest dla Ciebie tak samo jak dla kobiety, która idzie prosto na zabieg.

Jedno uczciwe zastrzeżenie od razu: badań nad prehabilitacją przed samą chemioterapią jest wciąż niewiele i nie ma dla niej osobnych oficjalnych wytycznych. Większość tego, co wiemy, pochodzi z przygotowania do operacji.

Co konkretnie zyskujesz

W chirurgii piersi prehabilitacja prowadzona jednocześnie w kilku obszarach, czyli żywienie razem z fizjoterapią i w razie potrzeby wsparciem psychologa, wiąże się z:

• lepszą rezerwą funkcjonalną, czyli większą wydolnością i siłą na start,
• lepszą jakością życia,
• lepszym stanem psychicznym i społecznym,
• lepszą sprawnością ręki po stronie operowanej i szybszym powrotem do pełnej sprawności.

W badaniu z randomizacją z udziałem 64 kobiet z rakiem piersi otrzymujących chemioterapię przed operacją program prowadzony przez fizjoterapeutę utrzymał sprawność ręki, zwiększył wydolność i zmniejszył zmęczenie związane z chorobą. W grupie kontrolnej sprawność ręki w tym samym czasie pogorszyła się. To ważny szczegół: prehabilitacja tu nie tyle poprawiała, ile zapobiegała pogorszeniu.

W przeglądzie siedmiu badań, w których wzięło udział łącznie 1054 kobiety z rakiem piersi, te, które ćwiczyły przed operacją, zgłaszały mniejszy ból, lepszą ruchomość ramienia i szybszy powrót do sprawności, a także lepszą jakość życia i lepsze samopoczucie. Jedno zastrzeżenie, które podaję uczciwie: poprawa samopoczucia psychicznego nie utrzymywała się w dłuższym czasie. Wniosek praktyczny jest taki, że wsparcia psychicznego nie kończymy w dniu operacji, tylko prowadzimy je dalej.

Sześć filarów prehabilitacji

1. Stan odżywienia. Punkt wyjścia. Chodzi o to, żebyś nie traciła masy ciała i żeby nie brakowało Ci białka ani energii. Niezamierzona utrata co najmniej 5 procent masy ciała w ciągu ostatnich 6 miesięcy to sygnał, który wymaga rozmowy z lekarzem prowadzącym i skierowania do dietetyka. Dla kobiety ważącej 70 kg to już 3,5 kg.

2. Białko i mięśnie. Mięśnie są Twoim magazynem, z którego organizm czerpie w czasie leczenia. Im więcej masz go na starcie, tym łagodniej znosisz kolejne tygodnie.

3. Ruch. Nie chodzi o robienie z Ciebie sportsmenki, tylko o wzmocnienie mięśni i wydolności oddechowej, żebyś lepiej poradziła sobie z obciążeniem, jakim jest leczenie.

4. Sen i wsparcie psychiczne. Lęk przed leczeniem jest normalny i sam w sobie odbiera apetyt. Psychoonkolog (psycholog specjalizujący się w pracy z osobami chorującymi onkologicznie) jest w tym momencie równie ważny jak dietetyk.

5. Rezygnacja z używek. Jeden z najlepiej udokumentowanych elementów przygotowania, z konkretnymi ramami czasowymi.

6. Przygotowanie organizacyjne. Zakupy, zamrażarka, ustalenie, kto pomoże. Brzmi prozaicznie, a w praktyce decyduje o tym, czy w tygodniu chemii będziesz miała co zjeść.

↑ Wróć do wyboru tematów

Prehabilitację zaczyna się możliwie najwcześniej po podjęciu decyzji o leczeniu, wykorzystując czas, który i tak jest potrzebny na przygotowania organizacyjne. W dokumentach eksperckich najczęściej mowa o programie trwającym 4 do 6 tygodni, jeśli czas przed leczeniem na to pozwala. Ale poprawa sprawności fizycznej jest możliwa nawet w około 2 tygodnie, więc krótsze okno też ma wartość.

Bardzo ważne zastrzeżenie: nie odracza się leczenia onkologicznego po to, żeby zmieścić się w ramach prehabilitacji. Termin operacji czy chemioterapii ustala Twój zespół leczący i to on ma pierwszeństwo. Prehabilitacja wchodzi w czas, który i tak masz.

Prehabilitacja kilka dni przed leczeniem, czy ma sens?

Tak. Eksperci podkreślają wprost, że nawet kilkudniowa próba poprawy stanu zdrowia przed zabiegiem nie powinna być porzucana. W kilka dni nie zbudujesz mięśni, ale zdążysz zrobić pięć rzeczy, które realnie się liczą:

1. Nie stracić masy ciała. Jedz regularnie, nawet jeśli bez apetytu.
2. Dobrze się nawodnić.
3. Przygotować dom tak, żeby po powrocie ze szpitala albo po pierwszym wlewie było co jeść.
4. Zaplanować posiłki na pierwsze dwa tygodnie leczenia. Nie musisz mieć jadłospisu co do gramu. Wystarczy, że wiesz, co jesz w poniedziałek rano i co masz w zamrażarce na wtorek.
5. Nauczyć się składać posiłek. To jest umiejętność, która zostanie z Tobą na całe leczenie, więc warto ją opanować teraz, kiedy masz jeszcze spokojną głowę. Każdy posiłek ma trzy elementy: źródło białka (jajka, twaróg, serek wiejski, skyr, ryba, mięso, strączki), źródło energii (kasza, ryż, pieczywo, ziemniaki, dodatek tłuszczu) i warzywo lub owoc. Jeśli w tygodniu chemii zdołasz utrzymać tylko tę jedną zasadę, to i tak dużo.

Jeśli masz przed sobą operację, o ostatnich godzinach przed zabiegiem decyduje anestezjolog. Nowoczesne protokoły opieki okołooperacyjnej, zwane ERAS (z angielskiego enhanced recovery after surgery, czyli protokół szybkiej rekonwalescencji), odchodzą od głodzenia od północy i zalecają możliwie krótki post przed operacją oraz wczesne rozpoczęcie jedzenia po niej. Dokładne godziny, do kiedy możesz pić i jeść, obowiązują tylko te, które poda Ci Twój anestezjolog. Nie kieruj się internetem ani doświadczeniem koleżanki, bo zasady różnią się między ośrodkami, zależą od rodzaju znieczulenia i od leków, które przyjmujesz.

↑ Wróć do wyboru tematów

Aktualne polskie rekomendacje podają dla pacjentek przygotowywanych do leczenia od 1,2 do 1,5 g białka na każdy kilogram masy ciała na dobę, przy podaży energii 25 do 30 kcal na kilogram. Białko warto podnieść co najmniej dwa tygodnie przed zabiegiem, a im wcześniej, tym lepiej.

Wyższe wartości, dochodzące do 2,0 g na kilogram, rozważa się wyłącznie przy ciężkim ubytku mięśni, indywidualnie i pod kontrolą. To nie jest standard i nie jest to coś, co ustala się samodzielnie.

Jak policzyć swoją porcję białka w minutę

Liczysz od swojej masy ciała, czyli od tego, co pokazuje waga.

Nie każde białko jest tak samo wartościowe

Białko składa się z aminokwasów. Dziewięciu z nich organizm nie potrafi sam wytworzyć i musi je dostać z jedzenia. Nazywamy je aminokwasami egzogennymi (niezbędnymi).

Białko pełnowartościowe zawiera wszystkie dziewięć w dobrych proporcjach. To jajka, mięso, ryby, nabiał i, z produktów roślinnych, soja.

Białko niepełnowartościowe ma za mało jednego lub kilku z nich. Zboża, czyli kasze, pieczywo, makaron i ryż, mają mało lizyny. Nasiona roślin strączkowych mają mało metioniny. Ale te niedobory świetnie się uzupełniają: jeśli w ciągu dnia zjesz i strączki, i zboża, dostaniesz komplet. Klasyczne połączenia to soczewica z kaszą, fasola z pieczywem, hummus z pieczywem pełnoziarnistym.

Źródła białka pełnowartościowego, mięso i ryby

Wartości przybliżone, dla produktu surowego, w przeliczeniu na 100 g. Pochodzą z mojej praktyki gabinetowej i służą do szybkiego szacowania. W ostatniej kolumnie podpowiadam, w jakiej formie najłatwiej to zjeść, kiedy apetyt i smak zaczynają płatać figle.

Źródła białka pełnowartościowego, jaja i nabiał

Roślinne źródła białka

Poza soją i jej przetworami to białko niepełnowartościowe. Łącz je w ciągu dnia ze zbożami, a dostaniesz komplet aminokwasów.

Jak rozłożyć białko na dzień

Sztywnej wytycznej co do liczby posiłków nie ma. W praktyce najlepiej sprawdza się 4 do 6 posiłków dziennie, dopasowanych do Twoich możliwości i apetytu. Celuj w około 20 do 30 g białka w posiłkach głównych i około 20 g w dodatkowych. Porcja poniżej 15 g rzadko wystarcza, żeby dać mięśniom sygnał budulcowy.

Dlaczego nie jedna duża porcja mięsa wieczorem? Bo jednorazowo organizm potrafi wykorzystać ograniczoną porcję aminokwasów do budowy. Nadmiar zostanie spalony na energię. Równomierne rozłożenie w ciągu dnia daje mięśniom kilka sygnałów budulcowych zamiast jednego.

Przykładowy dzień dla kobiety z przykładu powyżej, której cel to od 78 do 98 g. Ten dzień daje około 105 g, czyli z niewielkim zapasem, bo w praktyce rzadko zjadamy dokładnie tyle, ile zaplanowałyśmy.

[Miejsce na przykładowy tygodniowy jadłospis przygotowany przez mgr Agatę Cyran]

↑ Wróć do wyboru tematów

To nie jest moment na diety restrykcyjne, głodówki, posty ani detoksy. Nie dlatego, że masa ciała nie ma znaczenia, tylko dlatego, że każde celowe chudnięcie zabiera także mięśnie, a mięśnie są dokładnie tym, czego potrzebujesz, żeby przejść przez leczenie.

Eksperci ESPEN i EASO piszą wprost: zamierzona redukcja masy ciała nastawiona na spalenie tkanki tłuszczowej nieuchronnie prowadzi do utraty pewnej ilości masy mięśniowej. Ta strata jest większa u osób obciążonych chorobą przewlekłą, u osób starszych oraz przy długo stosowanych niezbilansowanych dietach, zwłaszcza ubogich w białko. Polskie rekomendacje idą tą samą drogą i odradzają agresywne diety redukcyjne zarówno w okresie przygotowania do leczenia, jak i w trakcie leczenia aktywnego.

Można mieć nadwagę i jednocześnie za mało mięśni

Nazywa się to otyłością sarkopeniczną (współistnienie otyłości i sarkopenii, czyli ubytku masy i siły mięśni). Waga tego nie pokazuje, bo liczba na wyświetlaczu jest sumą tłuszczu, mięśni, kości i wody. Można ważyć tyle samo co rok temu i mieć o kilka kilogramów mniej mięśni.

Co ważne dla Ciebie: polskie rekomendacje mają osobny punkt poświęcony kobietom z rakiem piersi. Mówi on, że ocena siły mięśniowej i składu ciała jest w tej grupie kluczowa, bo otyłość sarkopeniczna wiąże się z gorszą odpowiedzią na leczenie systemowe, z większym ryzykiem działań niepożądanych i z częstszym przerywaniem hormonoterapii. To samo wynika z międzynarodowego konsensusu ESPEN i EASO, w którym chemioterapia raka piersi jest wymieniona wprost jako sytuacja, w której należy tego problemu szukać. Wśród czynników nakazujących czujność wymieniono też niedawną utratę masy ciała, w tym tę zamierzoną, dietetyczną, efekt jojo oraz długotrwałe diety restrykcyjne.

Innymi słowy: odchudzając się na własną rękę przed leczeniem, możesz zrobić sobie dokładnie to, czego chcemy uniknąć.

Zapytaj lekarza albo dietetyka, czy w Twoim ośrodku można wykonać analizę składu ciała i pomiar siły uścisku dłoni. To dwa proste badania, które pokazują to, czego waga i wskaźnik BMI nie pokażą.

↑ Wróć do wyboru tematów

U osób chorujących onkologicznie przyjmuje się w praktyce około 30 ml płynów na każdy kilogram masy ciała na dobę. Dla kobiety o masie 65 kg to około 1,95 litra, dla 70 kg około 2,1 litra, dla 80 kg około 2,4 litra. Liczą się wszystkie płyny, także te w zupach, kompotach, herbacie i kawie.

Co pić, konkretnie

Czego lepiej unikać

• Alkohol. Odwadnia, obciąża wątrobę i zwiększa ryzyko powikłań okołooperacyjnych. Szczegóły w rozdziale o używkach.
• Napoje słodzone i energetyczne. Dostarczają cukru bez wartości odżywczej, a przy nudnościach nasilają uczucie przelewania.
• Sokoterapia i „soki oczyszczające”. Nie oczyszczają z niczego, a wypierają z diety białko i energię.

Jak sprawdzić, czy pijesz wystarczająco

Najprostszy wskaźnik to kolor moczu. Powinien być jasnosłomkowy. Ciemnożółty oznacza, że pijesz za mało. Zwróć uwagę: witaminy z grupy B barwią mocz na intensywnie żółto i wtedy ten test nie działa.

↑ Wróć do wyboru tematów

Błonnik i mikrobiota jelitowa

Odpowiednia podaż błonnika, około 30 g na dobę, w tym błonnika rozpuszczalnego, może korzystnie wpływać na pracę jelit i na skład mikrobioty jelitowej (zespołu bakterii żyjących w Twoich jelitach). To zalecenie eksperckie, a nie mocny dowód, ale kierunek jest bezpieczny i wart wprowadzenia teraz, zanim leczenie utrudni Ci jedzenie.

Jak dojść do 30 g bez rewolucji

Ważne: zwiększaj błonnik stopniowo, przez około 2 tygodnie, i równolegle pilnuj płynów. Błonnik bez wody nasila zaparcia zamiast im zapobiegać. Jeśli masz zwężenie przewodu pokarmowego, przebyte zapalenie uchyłków albo lekarz zalecił dietę ubogoresztkową, tych zaleceń nie stosuj.

Alkohol i papierosy

To jest ten element przygotowania, w którym dowody są najmocniejsze, a efekt najszybszy.

Papierosy

Rzucenie palenia w dowolnym momencie przed operacją lub po niej jest zawsze korzystne. Konkretne ramy czasowe:

• Nawet jeden dzień bez papierosa poprawia zaopatrzenie tkanek w tlen i obniża poziom karboksyhemoglobiny.
• 1 do 2 tygodni potrzeba, żeby zmniejszyć produkcję śluzu i nadreaktywność oskrzeli.
• Co najmniej 3 do 4 tygodni abstynencji obniża ryzyko powikłań związanych z gojeniem ran.
• 2 miesiące przed operacją to według większości badaczy moment, w którym korzyść jest największa.

Alkohol

• Co najmniej 24 godziny przed planowanym zabiegiem to bezwzględne minimum.
• 2 do 4 tygodni to okres zalecany.
• Do 6 tygodni, jeśli palisz i pijesz jednocześnie.

Alkohol pogarsza właściwości krwi i zaburza krzepnięcie, co zwiększa ryzyko krwawienia w czasie operacji. Uszkadza wątrobę, co utrudnia anestezjologowi kontrolę nad lekami do znieczulenia. Narusza też barierę śluzówkową jelit, ułatwiając przenikanie bakterii do krwi.

Sen, stres i wsparcie

Nie da się dobrze jeść, gdy nie śpi się po nocach ze strachu. Sen jest też czasem, w którym zachodzi większość procesów naprawczych i w którym wydzielany jest hormon wzrostu, potrzebny do odbudowy mięśni.

• Ustal stałą porę snu i pobudki, także w weekendy.
• Ostatnia kawa do godziny 15.
• Wyjdź na światło dzienne w pierwszej połowie dnia, choćby na 20 minut. To najsilniejszy sygnał ustawiający rytm dobowy.
• Nie przeglądaj wyników badań i forów internetowych po godzinie 21.
• Poproś o kontakt do psychoonkologa, najlepiej w tym samym ośrodku, w którym się leczysz. W wielu ośrodkach jest to bezpłatne w ramach leczenia.
• Powiedz bliskim konkretnie, czego potrzebujesz, na przykład „ugotuj obiad w środę”, zamiast czekać, aż sami się domyślą.

↑ Wróć do wyboru tematów

Zalecenia podstawowe dla osób przygotowywanych do zabiegu, zgodne z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia, to:

A jeśli wolisz jedną liczbę zamiast minut

Celuj w około 7000 kroków dziennie. W metaanalizie 57 badań, obejmującej ponad 160 tysięcy osób, 7000 kroków dziennie wiązało się z wyraźnie niższym ryzykiem zgonu niż 2000 kroków, a powyżej 7000 krzywa korzyści zaczyna się wypłaszczać. Nie musisz więc gonić za dziesięcioma tysiącami.

Uczciwe zastrzeżenie: to są dane z populacji ogólnej i badania obserwacyjne, a nie badania nad prehabilitacją w raku piersi. Traktuj tę liczbę jako wygodny sposób pilnowania siebie, nie jako zalecenie onkologiczne.

Skąd wiadomo, że intensywność jest „umiarkowana”

Najprostszy test to test mowy:

• Lekka: możesz swobodnie rozmawiać i śpiewać.
• Umiarkowana: możesz rozmawiać pełnymi zdaniami, ale nie zaśpiewasz. Oddech jest przyspieszony, robi Ci się ciepło. To jest ten poziom, o który chodzi.
• Duża: możesz powiedzieć najwyżej kilka słów bez zaczerpnięcia powietrza.

Można też użyć skali odczuwanego wysiłku, gdzie 0 oznacza całkowity spoczynek, a 10 wysiłek maksymalny. Umiarkowana intensywność to około 3 do 4 na tej skali.

Konkretny plan ćwiczeń przed zabiegiem

Poniższy zestaw pochodzi z polskich rekomendacji prehabilitacji i jest przykładem, a nie planem ustalonym indywidualnie dla Ciebie.

Przeczytaj to, zanim spojrzysz na tabelę. To jest cel docelowy, a nie punkt startu. Jeśli od kilku lat się nie ruszałaś, nie zaczynaj od tego, bo po trzech dniach odpuścisz. Zacznij od kolumny „Na start” i dokładaj mniej więcej co tydzień.

Zalecenia dotyczą aktywności poza zwykłymi czynnościami dnia codziennego. Zadbaj o nawodnienie w czasie ćwiczeń i o wygodny strój.

Co dokładnie działało w badaniach z udziałem kobiet z rakiem piersi

W badaniu z randomizacją, w którym uczestniczyły 64 kobiety otrzymujące chemioterapię przed operacją, program prowadzony przez fizjoterapeutę wyglądał tak: dwie sesje grupowe tygodniowo po 75 minut, składające się z nordic walking, treningu oporowego, edukacji oraz technik oddechowych i relaksacyjnych. Program trwał od czwartego miesiąca leczenia do operacji, czyli w tym badaniu około 11 tygodni.

W przeglądzie prehabilitacji fizycznej u kobiet z rakiem piersi najczęściej powtarzającym się elementem były ćwiczenia obręczy barkowej wykonywane od 2 do 5 razy w tygodniu, w sesjach trwających od 30 do 75 minut, przez 2 do 4 tygodni.

Ćwiczenia oddechowe, najbardziej niedoceniana część przygotowania

Są proste, można je robić w łóżku i przygotowują Cię na okres po operacji, kiedy ból utrudnia głęboki wdech.

1. Oddech przeponowy. Połóż jedną dłoń na klatce piersiowej, drugą na brzuchu. Wdech nosem tak, żeby unosiła się dłoń na brzuchu, a nie na klatce. Wydech ustami, dwa razy dłuższy niż wdech. Dziesięć powtórzeń, cztery razy dziennie.
2. Oddech z oporem. Wdech nosem, wydech przez lekko zaciśnięte usta, jakbyś dmuchała na świeczkę, ale jej nie gasiła.
3. Trenażer oddechu. Jeśli Twój ośrodek go wydaje, używaj zgodnie z instrukcją fizjoterapeuty. To urządzenie z kulkami, które trenuje wdech.

↑ Wróć do wyboru tematów

To jedno z najczęstszych pytań, jakie dostaję przed rozpoczęciem leczenia. Odpowiadam szczegółowo, z liczbami, ale z jednym zastrzeżeniem na wstępie: dawkę ustala lekarz, nie dietetyk i nie internet.

Ile to jest niedobór, a ile poziom prawidłowy

Poniższe zakresy pochodzą z aktualnych polskich wytycznych z 2023 roku, dotyczących zapobiegania i leczenia niedoboru witaminy D. Poziom bada się z krwi, oznaczenie nazywa się 25(OH)D, czyli 25-hydroksywitamina D.

Zwróć uwagę na przedział 20 do 30 ng/ml. Laboratorium często opisuje go jako „w normie”, a według polskich wytycznych to stężenie suboptymalne, czyli za niskie. Warto o tym wiedzieć, patrząc na wynik.

Widełki dawek, żebyś wiedziała, o czym rozmawiacie

Podaję je po to, żebyś rozumiała zalecenie lekarza, a nie po to, żebyś dobierała dawkę sama. Preparatem pierwszego wyboru jest cholekalcyferol, czyli witamina D3.

Osoby z nadwagą i otyłością zwykle potrzebują wyższych dawek, ponieważ witamina D rozpuszcza się w tłuszczach i część jej „ukrywa się” w tkance tłuszczowej, przez co mniej trafia do krwi.

Co może się stać przy nadmiarze witaminy D

Nadmiar witaminy D nie jest obojętny. Nie chodzi o pomyłkę raz na jakiś czas, tylko o długotrwałe przyjmowanie wysokich dawek na własną rękę. Od najczęstszych do najrzadszych:

• Kamica nerkowa. To jest ten problem, który w praktyce widuje się najczęściej, i dotyczy przede wszystkim łączenia witaminy D z preparatami wapnia. W dużym badaniu z randomizacją, w którym ponad 36 tysięcy kobiet po menopauzie przyjmowało przez 7 lat 1000 mg wapnia i 400 IU witaminy D dziennie, kamica układu moczowego występowała o 17 procent częściej niż w grupie kontrolnej. To niewiele w skali jednej osoby, ale wystarczy, żeby nie łykać wapnia „na wszelki wypadek”, skoro można go zjeść.
• Podwyższony poziom wapnia we krwi. Objawy są niespecyficzne i łatwo je pomylić ze skutkami leczenia: brak apetytu, nudności, zaparcia, wzmożone pragnienie i częstsze oddawanie moczu, osłabienie mięśni, zmęczenie, rozdrażnienie, świąd skóry.
• Wydalanie nadmiaru wapnia z moczem, co z czasem obciąża nerki.
• Rzadko, przy naprawdę dużych dawkach przyjmowanych miesiącami: uszkodzenie nerek i odkładanie się wapnia w tkankach miękkich. Te zmiany mogą być nieodwracalne.

Dlatego zasada jest prosta: dawki w granicach zaleceń są bezpieczne, a wszystko powyżej górnej granicy ustala i kontroluje lekarz, oznaczając 25(OH)D oraz wapń.

Poziom witaminy D a rokowanie: co pokazują badania

Tu wchodzimy na teren, gdzie dane są obiecujące, ale nie na tyle mocne, żeby mówić o pewności. Przedstawiam je uczciwie, razem z ograniczeniami.

Metaanaliza z 2024 roku objęła sześć badań dotyczących kobiet z rakiem piersi w stopniu I do III, u których zmierzono poziom witaminy D przed rozpoczęciem chemioterapii przedoperacyjnej. W analizie czasu wolnego od progresji choroby uwzględniono 1033 pacjentki. U kobiet z wystarczającym wyjściowym poziomem witaminy D ryzyko progresji choroby było o 35 procent mniejsze.

Osobno warto wiedzieć o dwóch obserwacjach istotnych praktycznie:

• Niedobór witaminy D jest u kobiet z rakiem piersi bardzo częsty. Składa się na to kilka rzeczy naraz: taksany, leczenie sterydami, mniejsza ekspozycja na słońce, gorsze odżywianie i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
• Niedobór wiąże się z nasileniem neuropatii obwodowej wywołanej chemioterapią, czyli mrowienia i drętwienia rąk i stóp. Autorzy sugerują, że wyrównanie niedoboru przed leczeniem może tę neuropatię zmniejszyć. Jest to hipoteza oparta na nielicznych badaniach, nie rekomendacja.

Co możesz zrobić bez czekania na wyniki

• Dieta: tłuste ryby morskie dwa razy w tygodniu, żółtka jaj, grzyby leśne. Powiem wprost: samą dietą niedoboru nie wyrównasz, bo żywność pokrywa tylko niewielką część zapotrzebowania. Dlatego w Polsce zaleca się suplementację przez cały rok.
• Słońce: na naszej szerokości geograficznej nie jest wiarygodnym źródłem witaminy D, a w trakcie chemioterapii i radioterapii skóra staje się nadwrażliwa na słońce. Nie planujemy tej drogi i chronimy skórę.
• Rozmowa z lekarzem: zapytaj, czy w Twoim przypadku warto oznaczyć 25(OH)D przed rozpoczęciem leczenia. Nie ma zalecenia, żeby robiła to każda pacjentka, ale przy planowanej chemioterapii jest to pytanie jak najbardziej na miejscu.

↑ Wróć do wyboru tematów

To rozdział, który najbardziej przyda się w praktyce. W tygodniu po pierwszym wlewie albo po powrocie ze szpitala nie będziesz miała siły planować. Zrób to teraz.

Lista zakupów

Białko, podstawa każdego posiłku: jajka, twaróg, serek wiejski, skyr lub serek wysokobiałkowy, kefir lub jogurt naturalny, mozzarella, ricotta, ser żółty, parmezan, mleko w proszku, pierś z kurczaka i indyka, schab, wołowina, królik, ryby mrożone (dorsz, mintaj, łosoś), śledź, makrela, tuńczyk i sardynki w puszce, soczewica czerwona, ciecierzyca i fasola w puszce, tofu, tempeh.

Produkty do wzbogacania posiłków, przydatne, gdy apetyt jest mały, a trzeba zmieścić więcej energii w mniejszej objętości: masło, śmietanka, oliwa i oleje roślinne, mleko kokosowe, awokado, mascarpone, tłuste jogurty, mielone orzechy, masło orzechowe, miód, czekolada. Wystarczy łyżka dodana do zupy, kaszy czy koktajlu, żeby dołożyć 80 do 120 kcal, których nie czuć w objętości.

Węglowodany i błonnik: kasza gryczana, jaglana, płatki owsiane, ryż, makaron pełnoziarnisty, chleb żytni lub razowy, ziemniaki, siemię lniane.

Warzywa i owoce: mrożone mieszanki warzywne, marchew, cukinia, brokuł, dynia, pomidory w puszce, passata, banany, jabłka, mrożone owoce do koktajli.

Zapas na gorszy dzień: buliony, herbaty ziołowe (mięta, rumianek, melisa, koper włoski), świeży imbir, woda niegazowana i średniozmineralizowana.

Checklista zamrażarki

Pobierz listę zakupów i checklistę zamrażarki w wersji do druku i powieś na lodówce.

↑ Wróć do wyboru tematów

Po diagnozie zaleje Cię fala rad. Poniżej rzeczy, których stanowczo odradzam, z wyjaśnieniem dlaczego.

Głodówki, posty i „oczyszczanie”

Nie. Głodzenie i posty w trakcie przygotowania do leczenia oraz w jego czasie odbierają Ci to, czego najbardziej potrzebujesz: białko i mięśnie. Diety oczyszczające i sokoterapia nie usuwają z organizmu żadnych toksyn, bo od tego masz wątrobę i nerki, a odbierają białko i energię. Dieta ketogeniczna nie ma potwierdzenia jako sposób leczenia raka piersi i jest trudna do utrzymania w czasie terapii, gdy zmienia się apetyt i smak.

„Cukier karmi raka”

To zdanie jest uproszczeniem, które robi więcej szkody niż pożytku. Glukoza jest podstawowym paliwem dla wszystkich komórek organizmu, także zdrowych, w tym dla mózgu i dla komórek układu odpornościowego. Organizm utrzymuje jej stężenie we krwi w wąskim zakresie niezależnie od tego, co zjesz, a gdy nie dostaje jej z jedzenia, wytwarza ją sam z aminokwasów, czyli z Twoich mięśni.

Wycięcie węglowodanów nie zagłodzi więc nowotworu, tylko Ciebie. To, co ma sens, to ograniczenie słodyczy i słodkich napojów na rzecz pełnowartościowych posiłków. To zupełnie co innego niż strach przed marchewką.

Dieta neutropeniczna

Jeśli ktoś już teraz każe Ci wyrzucić świeże warzywa i owoce, to powtarza zalecenie, które jest dziś uznawane za przestarzałe. Restrykcyjna dieta neutropeniczna nie okazała się skuteczniejsza od zwykłych zasad bezpieczeństwa żywności, a pozbawia diety wielu wartościowych produktów. Zasady bezpieczeństwa żywności w czasie chemioterapii omawiam osobno przy etapie chemioterapii.

Suplementy

Zasada podstawowa: nie ma wskazań do rutynowej suplementacji witamin ani minerałów u osób chorujących na nowotwór złośliwy. Mówią o tym zgodnie wytyczne ESPEN i najnowsze polskie rekomendacje dietetyki onkologicznej: niedobory uzupełnia się wtedy, gdy są potwierdzone badaniem, a dawkę ustala lekarz. Najpierw dieta.

Witamina D. Omówiłam ją szczegółowo w osobnym rozdziale. W skrócie: nie ma zalecenia rutynowego badania u każdej pacjentki, ale przy planowanej chemioterapii warto o to zapytać lekarza.

Kwasy omega 3, bo to pytanie wraca najczęściej

Jeśli jesteś dobrze odżywiona, nie ma podstaw, żeby przed leczeniem sięgać po kapsułki. Pierwszeństwo ma dieta: tłuste ryby morskie dwa razy w tygodniu, czyli łosoś, makrela, śledź, sardynki.

Suplementację rozważa się u osób zagrożonych niedożywieniem, niedożywionych oraz z cechami wyniszczenia nowotworowego, i wtedy jest to decyzja podejmowana po ocenie stanu odżywienia, wspólnie z dietetykiem klinicznym lub lekarzem. Polskie rekomendacje podają w takiej sytuacji dawkę 2,0 do 2,2 g EPA i DHA na dobę, zawsze jako element szerszego wsparcia żywieniowego, a nie zamiast niego.

Odżywki. Preparaty, które kiedyś nazywano po prostu odżywkami, dziś funkcjonują pod nazwą żywność specjalnego przeznaczenia medycznego, w skrócie FSMP. Nie omawiam ich tutaj, bo najczęściej są potrzebne dopiero wtedy, gdy jedzenie zaczyna sprawiać trudność. Wracam do nich szczegółowo przy etapie chemioterapii.

Pytania, które warto zadać na wizycie

↑ Wróć do wyboru tematów